‘Black pr’ en de manipulatie van Chinese sociale media


Toen ik in 2011 als vrijwilliger in China arriveerde was mijn belangrijkste taak het helpen van een stichting met fondsenwerving waarmee zij mentaal en fysiek gehandicapten konden ondersteunen. Al snel bleek dit een pittige opgave, niet alleen vanwege de onverschilligheid van veel Chinezen, maar vooral door de reputatieschade die het Rode Kruis opliep en de grote gevolgen die dat had voor alle goede doelen.

Een twintigjarige jongedame genaamd Guo Mei Mei had op weibo, het Chinese microblog, lopen pronken met ‘haar’ sportwagen en andere luxe artikelen. Ze beweerde dat ze de manager was van China’s ‘Red Cross Commerce’. Al snel volgden geruchten dat Guo Mei Mei de minnares was van de directeur van het Chinese Rode Kruis. Dit was de nekslag voor het Chinese Rode Kruis, een door de overheid geleide organisatie. Maar het was ook desastreus voor een hoop andere goede doelen. Het publieke vertrouwen in de charitatieve sector was volledig zoek en giften aan goede doelen stortten compleet in.

In China is het moeilijk te bepalen wat nu precies wel of niet waar is. Het begint al met alle censuur door de overheid op zaken die net even te gevoelig liggen (en dat zijn er veel in China). Ook manipulatie van de publieke opinie is aan de orde van de dag. Een onbekend aantal microblogs wordt in China beheert door wat men de ‘50-centpartij’ noemt; een grote groep microbloggers die naar zeggen 50 cent per bericht betaald krijgen voor het verspreiden van positief commentaar op het overheidsbeleid.

Recentelijk hoorde ik voor het eerst ook over de ‘waterlegers’, die in principe hetzelfde doen voor de private sector; ze verspreiden op sociale media tegen betaling positief of negatief commentaar ten behoeve van pr of media manipulatie. De term ‘waterleger’ (shui jun) refereert aan de manier waarop het internet wordt overspoeld met dergelijke manipulatieve berichten. Een gerelateerd fenomeen is het kopen van volgers van microblogs. Deze volgers worden vaak met software opgezet en zijn vaak volkomen inactief, waardoor men ze ‘zombies’ noemt. Ze geven door hun grote aantallen de betalende microbloggers echter veel aanzien.

Black pr

In China bieden ‘black pr’ bedrijven waterlegers aan met drie doelstellingen:

  • Het promoten van een specifiek product, persoon, bedrijf of bericht;
  • Lastercampagnes tegen de concurrentie, hun producten en diensten of tegenstanders;
  • Het helpen bij verwijderen van negatieve berichten of nieuwsartikelen.

In 2012 werden de teams van twee black pr-bedrijven, Xinxun Media en Yage Times, gearresteerd. Deze bedrijven maakten jaarlijks miljoenen winst door voor hun klanten negatieve nieuwsberichten te laten verwijderen van nieuwsportals en zelfs zoekwoorden te laten blokkeren in zoekmachines. Het betaalde bedrag voor dergelijke activiteiten, welke tot in duizenden euro per opdracht kon lopen, werd onder andere gebruikt om managers bij de zoekmachines en portals om te kopen. Om een zoekwoord in de leidende zoekmachine Baidu geblokkeerd te krijgen moest een klant 12.000 euro betalen, waarmee managers bij de overheidsorganen die de internetdiensten reguleren werden omgekocht om de zoekmachine te bevelen het zoekwoord te blokkeren.

Andere black pr-bedrijven vervalsten de in China gebruikte stempels voor officiële documenten om daarmee bevelen tot verwijdering van ‘hoger hand’ uit te zetten. Er zijn zelfs black pr bedrijven die negatieve berichten de wereld in helpen om die vervolgens tegen betaling weer te verwijderen voor de betrokken bedrijven. En voor overheidsambtenaren!

De overheid grijpt in

Ik heb wel eens tegen een vriend in China gezegd dat het net was alsof het elke dag 1 april was in het land. Je wordt dagelijks overspoeld met bizarre berichten en schandalen die je normaal zou beschouwen als een 1-aprilgrap, maar dan toch waar blijken te zijn. Of toch niet? Sommige geruchten zijn simpelweg te ongeloofwaardig, maar anderen hebben een veel hoger geloofwaardigheidsgehalte. Het wordt moeilijk om nog te onderscheiden wat je wel en niet kunt geloven tussen alle waterlegers, zombies en de 50-centpartij.

De Chinese overheid is inmiddels ook tot dat besef gekomen. Het ziet de verspreiding van geruchten en valse berichtgeving op internet als een grote bedreiging voor het behoud van de publieke orde (het hoogste doel van de communistische partij). Recentelijk werd daarom een offensief gestart tegen verspreiding van schadelijke geruchten op sociale media.

In augustus 2013 werden vier medewerkers van internetmarketingbedrijf Erma gearresteerd, waaronder twee beroemde microbloggers (Qin Huo Huo en Li Er Chai Si). Volgens de overheid hadden ze een fortuin verdiend aan het verzinnen en via waterlegers verspreiden van meer dan drieduizend geruchten, al dan niet geholpen door betaalde online opinieleiders. Eén van die geruchten betrof de relatie tussen Guo Mei Mei en de directeur van het Rode Kruis die mijn vrijwilligersopdracht vrijwel onmogelijk had gemaakt.

Pijlen gericht op de partij

Erma had Guo Mei Mei als case gebruikt om aan haar klanten te laten zien wat de invloed van het bedrijf op de publieke opinie was. De kracht van internetmarketing lag volgens Erma in het kanaliseren van gevoelens van onrecht en onmacht onder de Chinese internetgebruikers en hen vervolgens de mogelijkheid te bieden om ‘eigen rechter’ te spelen door iemand online aan de schandpaal te nagelen.

Erma zat ook achter de plotselinge populariteit van het ranzige fotomodel Gan Lu Lu wiens moeder zogenaamd een video van haar douchende dochter online had gezet in een poging ‘een leuke man voor haar te vinden’. Het model werd daarna onder andere veelvuldig ingehuurd als schaars gekleed model op autobeurzen. Het zou me ook niet verbazen als dit (of een soortgelijk) bedrijf achter het recente Appleschandaal met georkestreerde microblogs zit (zie hoofdstuk 20).

Vreemd genoeg maakte de Chinese overheid zich jarenlang niet al te druk om waterlegers, tot Erma besloot om z’n pijlen te richten op de mythologische reputatie van Lei Feng, het communistische symbool van de wereldverbeteraar en trouwe volger van de partij. Ironisch genoeg is het met goede daden gevulde leven van Lei Feng volgens velen in de jaren zestig door de communistische partij zelf verzonnen.

Begin september 2013 werd wederom een black pr-firma ontmanteld. Het bedrijf had via honderden valse microblogaccounts een gevolg van 220 miljoen opgebouwd! Dat is ruim een derde van alle internetgebruikers in China.

Microbloggers gewaarschuwd

Niet alleen black pr-bedrijven worden door de overheid krachtig onder handen genomen. Ook de eerste individuele microbloggers zijn inmiddels aangepakt en de overheid heeft deze week zware straffen aangekondigd voor een ieder die verantwoordelijk is voor verspreiding van geruchten op internet. Meer daarover in het volgende hoofdstuk.