De piraten van China


Xi’an, de stad waar ik twee jaar woonde, is dankzij het Terracotta Leger één van de belangrijkste toeristenattracties in China. De meeste toeristen doen in de stad tevens een bezoekje aan de gezellige moslimbuurt en komen daarbij vrijwel zeker terecht in de ‘souvenirstraat’; een langgerekte smalle straat die langs de Grote Moskee door de buurt loopt.

Aan beide zijden van deze straat bevinden zich volgepropte winkeltjes waar je beeldjes van Terracotta strijders, Mao’s rode boekje, eetstokjes, petjes en tassen van het People’s Liberation Army en andere typische prullaria kunt kopen. Het is tevens de plek in Xi’an waar je de meeste shanzhai (namaakartikelen) aantreft. Mont Blanc pennen, Ray Ban zonnebrillen, Nike t-shirts, noem maar op. Allemaal voor de prijs van minder dan tien euro (als je goed afdingt).

Het is een schrikbeeld van elke ondernemer die zijn pijlen op China richt. Je merk of product wordt binnen de kortste keren gekopieerd en in een namaakversie op de lokale markt gebracht, of erger nog, geëxporteerd naar je thuismarkt. Er is geen twijfel over mogelijk: China is een kei in het ‘reverse engineering’, oftewel producten namaken en in gigantische aantallen produceren tegen een kostprijs (en kwaliteit?) die een fractie is van het origineel.

Eye Phone en Starfucks koffie

China staat al lang bekend als een land waar diefstal van copyrights en intellectueel eigendom aan de orde van de dag is. Je kunt het zo gek niet bedenken of het wordt nagemaakt, gekopieerd of geïmiteerd. Zelfs televisieprogramma’s uit het Westen en sociale media als Facebook en Twitter worden schaamteloos nagemaakt (en in veel gevallen verbeterd, zoals we hebben gezien in Hoofdstuk 11).

Soms worden de producten en de merken exact gekopieerd, of het nu gaat om software, medicijnen of dvd’s. Naar schatting is 93 procent van de in China verkochte dvd’s en 80 procent van de software op Chinese computers illegaal. Zelfs wijn wordt nagemaakt; in 2011 bleek meer dan de helft van de in de provincie Guangdong (niet alleen de ‘fabriek van de wereld’ voor legale artikelen) verkochte wijn namaak en in sommige gevallen bijzonder ongezond. Volgens experts is negentig procent van de flessen wijn in Chinese nachtclubs nep.

In andere gevallen worden de merknamen gekaapt en nagemaakt. Nike wordt Naike, iPhone wordt Eye Phone, KFC wordt MFC en Starbucks wordt Starfucks (echt waar). Allemaal inclusief vrijwel identieke logo’s. Je hoeft in Xi’an maar bepaalde winkelstraten in te lopen en je wordt gebombardeerd met ‘Chinese’ merken die je wel héél bekend voorkomen.

E-commerce sites beteren hun leven

Toch is er licht aan het einde van de tunnel. De belangrijkste e-commerce gigant, Alibaba, werd recentelijk van de zwarte lijst van ‘notorious markets’ van de US Trade Representative verwijderd nadat ze maatregelen had genomen om de verkoop van namaakartikelen op haar platform terug te dringen. Baidu, de belangrijkste zoekmachine in China die populair is geworden door zoekresultaten van illegale mp3’s, geeft tegenwoordig alleen nog resultaten van legale downloads. Zowel Baidu als zoekmachine Soguo, die het voorbeeld volgde, zijn van de eerder genoemde zwarte lijst verwijderd.

De reden waarom Chinese online bedrijven hun leven willen beteren wordt duidelijk als we kijken naar gougou.com, een Pirate Bay-achtige zoekmachine voor illegale content met een logo en naam die wel heel erg op Google lijken. De site is recentelijk offline gehaald nu de maker, Xun Lei, een beursintroductie voor een legale video-streaming site in de Verenigde Staten moest uitstellen vanwege risico’s voor copyright claims. Men begint in te zien dat internationaal zakendoen ook betekent dat je je aan de internationale regels dient te houden. In ware shanzhai stijl is zelfs de Gougou zoekmachine echter al gekopieerd en hebben anderen onder soortgelijke namen nieuwe zoekmachines geïntroduceerd.

E-commerce site xiu.com, welke net een samenwerkingsverband is aangegaan met eBay en Salvatore Ferragamo, is momenteel echter verwikkeld in een schandaal rondom de verkoop van namaak luxeartikelen van merken als Gucci en Newbark. Reden voor dergelijke misstappen is dat Chinese e-tailers vaak lokale leveranciers uit het grijze kanaal gebruiken en de controle op echtheid onvoldoende is. Ongetwijfeld zal xiu.com er alles aan doen om haar internationale partnership zeker te stellen.

Overheidsmaatregelen

Aan de grens en bij internationale post worden uitgaande goederen streng gecontroleerd. Als er meerdere exemplaren van illegale dvd’s of andere shanzhai artikelen worden aangetroffen en daarmee het vermoeden bestaat dat er een internationale handel plaatsvindt, neemt de douane die genadeloos in beslag. Als het om ‘aantallen voor persoonlijk gebruik´ gaat, zal de douane niet moeilijk doen.

De overheid doet frequent invallen bij bedrijven die namaakartikelen produceren, neemt materiaal in beslag en legt boetes op. Recentelijk werd zelfs een nieuwe wet aangekondigd waarbij de grens voor celstraffen bij verkoop van illegale dvd’s werd verlaagd van zeshonderd naar twee kopieën. Maar het blijft voorlopig dweilen met de kraan open. De lokale overheid knijpt vaak een oogje dicht omdat de shanzhai business werkgelegenheid oplevert. Daarnaast is de markt enorm. De meeste Chinezen hebben bijvoorbeeld niet het geld om een legale dvd te kopen die tien keer zo duur is als een illegale. Verlaging van de verkoopprijs en accepteren dat een lage marge beter is dan helemaal geen inkomen in China lijkt onvermijdelijk voor de muziek- en filmindustrie.

Uiteindelijk is het nadelig voor China, want veel buitenlandse bedrijven weigeren om te investeren in research and development (r&d) in China, waardoor het land meer de ‘fabriek van de wereld’ blijft dan een daadwerkelijk centrum voor innovatie. Volgens sommige experts heeft de Chinese shanzhai industrie echter toch een onverwacht positief effect op innovatie: de oorspronkelijke fabrikanten moeten blijven innoveren in nieuwe functionaliteit en goedkopere modellen om iets terug te winnen van de markt die men in China van hen steelt.